نقد و خوانش شعر عنکبوت

ع‌ن‌ک‌ب‌و‌ت

به دریا رسیده‌ام
شُش‌هایم را در می آورم
با زبانم مزهِ هوا صید می‌کنم
گوش‌ها
دُم جُنبانَک‌ها
و عنکبوتی که لُغات را هَم می‌تابد …

ساحلی در صَخره‌ها
در دالانِ صدف با اسامیِ دیگری
انسان با اسامیِ دیگری/
زنی /با چهارقدِ زغال در بزرگراه
تمام و کمال؛ سوخته
و هاون را نشانده در نَشئه ی غم‌ها
خدایا چیست؟
که با دهانِ دلتنگی
طنابی ریسانده !

گفتم که آب‌ قاتل ماست /
گفتم که اُپرای ماهی شده ام
مثلِ نفتی که برایش کشته می‌شویم
سوزانده ام همه چیز را /
گوشه‌ی دلم سیاه مانده
عنکبوتِ خنیاگر را
گفتم !.

امیرتیمور_زحمتکش

———————————-

شعر عنکبوت شعری است سیال ،در زمانی که مولف را از گذشته در خط سیری متوالی و مکرر در کنش مندی خویش ،با مخاطب روبرو می کند. 

شعر در گفتمان ،حاصل حدیث نفس و واگویه های اشارتی مولف و مخاطب است. 

در شعر عنکبوت از نگاه هرمنوتیک ،تاویل های ذهنی و فضا سازی ها ،از ذهنیت به عینیت می رسند..

«به دریا رسیده ام»

دریا، سمبل گشایش و نماد است. مولف ازسطر اول دانایی و رسیدن به آن منِ مکشوف و خوداگاه را در اول متن به مخاطب گوشزد می کند .از این لحظه ،مخاطب با نگاه کسی که از جوی و رود و هرگزاره ی هم عرض در مسیر بالیدن گذشته و به دریا رسیده ،همراه است.

دریا شدن ،میتواند پارادایم باشد. یک الگو وارگی برای انبساط اندیشه ،و این روایت و کنش های آن متسلسل وغیر خطی است و فضای تشریح شده در سطر بعد..

«شش هایم را در می آورم»

 به منزله ی آماده شدن برای فرو رفتن و غلطیدن و اندر شدن در آن پهنه ی بیکران  و غایت جهان بینی مولف است.

شش ها پای افزار این نفس خاکی هستندو چون مولانا که می فرماید:

 مرغ باغ ملکوتم، نیم از عالم خاک

چند روزی قفسی ساخته‌اند از بدنم

باید برای ره جویی این پای افزار تن خاکی گذاشت و خیس شد .از نگاه پدیدار شناسی این بند از شعر یک پدیده یا واکردی ذهنی است  شش ها را در آوردن یا فارغ از نفس شدن یا تن خاکی را گذاشتن و در دریا شدن و یا عینیت بلاتشبیه در کلمه ی از تن خویش درآمدن است ،که می تواند عینیت یابد.

سطر بعد ،بار عظیمی از گزاره های تاویل مند را یک تنه بر دوش دارد و آن غنای زبان است در کارکرد زبان ، 

«با زبانم مزه هوا صید می کنم»

زبان ،فیزیک شکلی از ذهن است که منِ مولف را در متن می نمایاند به گفته رولان بارت «همین است که تصویر را با نشانه های ارسال شده نمی خوانیم بلکه با گفتارهای دریافت شده این کار را انجام می دهیم .))

مزه ی هوا یا دم آن ،نوشی است که معنای زندگی است

و صید آن تلاش برای زیستن است و نقش زبان در تبیین ساحت زیست ،آنطور که مولف را در پویش و تلاش صیاد می نمایاند.این تصویر نشانگر است. دال و مدلول در ایماژ متصور از دریایی شدن مخاطب را در دریافت و عینی کردن پارادایم های خطی از تصاویر نشانه گذاری شده رهنمون می سازند . به نوشته بابک احمدی -(منتقد)تصویر را می توان مجموعه ای از دال ها ، نشانه ها ، سمبل ها و علت و معلول ها و … خواند که بیرون از ما ( به عنوان مخاطب ) در زمان ( در زبان ) ایجاد مکان می کنند و یا به عبارتی از طریق مکالمه رابطه ای میان عدم و وجود هستند .

از این سطر به بعد فضاها در تسلسل معناگرایی پشت سر هم تصویر سازی می شوند

«گوش ها

دمجنبانک ها

عنکبوتی که لغات را هم می تابد..»

عنکبوت استعاره ی کنش های انسانی است در جذب و تنیدگی .تنیدن به لغات و اندوزش کلمه  ودر غایت ،زبان را در اندیشه خویش ،تافتن و بافتن و تبیین به مخاطب..

در نقد نو ،با هر مخاطب و هر خوانش از این متن ،تصاویر چندی را می توان پرده در پرده برکشید و برآن پویش کرد. 

زاویه نگاه مولف ،راوی ودانای کل یکی است  .اما مخاطب در لیزناکی سیال تصویر دمجنبانک و گوش و عنکبوتی که لغات را می تابد ،ازاد است تا تاویل های متاثر از این نما را ،واکاوی کند.

تصویری که مجموعه ای است از واحدهای نشانه ای ، همچون پرده ای نقاشی  که در آن تصویری است که پر از نشانه هاست . 

تصویری که نمود آن ،وابسته به دریافت مخاطب است . تصویری چند پهلو که ،خاستگاه آن ادبیات است و در متن، جای بحث زیادی دارد .

اینجا به گزاره های تاویل مند و پیام خبری حاصل از این تصویر، کاری نداریم زیرا بازخورد پیام به دریافت مخاطب وابسته است و گذشته از نمادگرایی عنکبوت ‌در جذب و اندوختن و انزوا وصید لغت ،کارکرد زبان مطرح است،یعنی لحن و نوع و رفتار کلمات در زبان ،تصاویر را از هم جدا می کند . 

مثلاً در این تصویر که  روایتی خبری است ،زبان جوری کلمات و نشانه ها را کنار هم می گذارد که رویدادی را تعریف کند.

مولف از من ِنشانه گر و گزاره زا ،به راوی و سوم شخص در تبیین تصویری مبدل میشود. 

ایماژ متصورشده ی ساحل صخره گون، در بیان صعوبت مکان یا جهان فرضی آن من “ِبا هراسمی با هرجنسی یا به طور اعم ،آدم است” و در سطر بعد ،مولف از تن زن ،نشانه میبرد و به صراحت آن «تمام و کمال سوخته» را بر مخاطب زن می نمایاند .

«در مسیر و یا بزرگراه زغال با چهارقد …»

کاربرد «تمام و کمال »در این سطر حشو و تاکیدی اضافه است که ریتم و شاعرانگی را از متن می زداید و مخاطب دچار پرش در سیالیت تصویر می شود.

استعاره «هاون »و قرینه بی ربط بر «نشئه ی غم ها »خام است .

نشئه گی لذت است  و «هاون » نماد لهیدن وفرسودن است و این عدم تناسب استعاره مندی از کیفیت تعالی تصویر در بند دوم کاسته است.

«خدایا چیست؟

که با دهانِ دلتنگی

    طنابی ریسانده !»

بند منفک و واگویه مولف ،در دهان مخاطب ،پرسشگر است. 

مولف از تصویر جدا و با مخاطب هم صدا میشود. 

در این پرسش ،شهودی را بر مخاطب از صعوبت راه و رنج زنانه ی تصویر شده باز می نماید . 

این پرسش ،گزاره ی کشفیدن است که مولف ،مخاطب را برای تاویل تصویر راهنمایی و به سمت و سوق جهان بینی خویش ،می کشاند. 

«طنابی ریسانده» به تاویلی ،امید است . یا در نگاه پرسشگر دینی، به “حبل المتین” یا هر بندی متصل به امید …تعبیر می شودو آن سعی آدمی است برای گریز از دلتنگی و نومیدی و…

«گفتم که آب‌ قاتل ماست /

گفتم که اُپرای ماهی شده ام

مثلِ نفتی که برایش کشته می‌شویم

سوزانده ام همه چیز را /

گوشه‌ی دلم سیاه مانده

عنکبوتِ خنیاگر را

 گفتم !.»

اپیزود پایانی ،مولف به خاستگاه مصور و دریای مکشوف و متصور خویش باز میگردد.

 چون طی الطریق و گذر از صعب المسیر و این بند با نگاه پوزیتیویسم ،تاویل مند است .تجربه ی حسی مولف ،عینیت یافته است و آن تجربه را ،برای مخاطب منطقی می نمایاند .  و خشونت آب ،در گزاره ی کشتن و مردن را ،عتاب می دهد.

 هشدار مولف با صدای اپرا در ماهی ها متجسم و نمود یافته است . 

ویا به دریا رسیدن مرحله ای  است که شاعر از من ِخویش و هفت خوان خود گذشته است.

سطر «نفتی که کشته می شویم» شعر را ملی و برچسب وطنی زده است ،که گزاره آشنا زدایی و اجتماعی مبرهنی را بر مخاطب عرضه می کند.

پایان بندی ،مکمل اپیزودهای قبل و بسیار موجه است .کارکرد غنی زبانی دارد و عنکبوت ،خنیاگر ست که در تمامی صحنه ها آرام و نوازش گر ،می تند و می نوازد و مرگ ،میرایی و پایان تصویر‌ِ دریایی شدن و اپرای ماهی را در خویش ،جذب می نماید.

شعر با پایانی داراماتیک ،نشانه های استعاری را پشتیبانی و گزاره ی لذت از متن را ،بر مخاطب با سمفونی خنیاگر عنکبوت ،دلچسب می سازد.

رویا_مولاخواه

2 Replies to “نقد و خوانش شعر عنکبوت”

  1. درود رویا جان، شاعر و منتقد فرهیخته

    تحلیلی قوی، منسجم و در عین حال شفاف خوندم و از بند بند نکته ها بهره و لذتی وافر بردم

    به شاعر گرامی، جناب زحمتکش و بانو مولاخواه ارجمند تبریک و دستمریزاد گفته
    و برای هر دو بزرگوار آرزوی موفقیت بیش از پیش دارم
    جهانتان لبریز از کلمه

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *